تشريح المسائل * مراد از اصطلاح فعلى در عبارت ( ان يكون الحكم الفعلى . . . . ) چيست ؟ همان صرف الوجود حكم و تحقّق آن مىباشد . به عبارت ديگر : حكم فعلى عبارت است از : حكم منجّز و بدون تعليقى كه استحقاق عقاب و ثواب برآن مترتب مىشود . * مراد از حكم شأنى چيست ؟ تحقق مقتضى براى وجود حكم در واقع مىباشد به‌شرط اينكه مانعى از اقتضاء در كار نباشد . به عبارت ديگر : حكم شأنى عبارت است از : حكمى كه ، معلّق به عدم مانع است و ثواب و عقاب برآن مترتب مىشود . * مناط و ملاك در فعليّت و شأنيت يك حكم چيست ؟ علم و جهل . يعنى : اگر مكلّف به حكمى علم داشت حكم معلوم را فعلى و در صورت جهل به آن حكم ، آن حكم را شأنى گويند . * مراد از عبارت ( تابعا لهذه الامارة . . . . ) چيست ؟ اين است كه : در اين عبارت مناط فعلى بودن و شأنى بودن حكم را قيام اماره و يا عدم قيام اماره مىداند . به عبارت ديگر : حكم واقعى در صورتى كه اماره‌اى برخلافش اقامه نگردد فعلى است و لكن در صورت قيام چنين اماره‌اى شأنى است . * حاصل مقصود در اين وجه دوم چيست ؟ اين است كه عالم و جاهل در حكم فعلى از هم جدا ولى در حكم شأنى و انشائى باهم مشترك‌اند . به عبارت ديگر : احكام واقعيّه در مرحلهء شأنيّت و اقتضاء ميان عالم و جاهل مشترك‌اند ، يعنى : پيش از اينكه اماره‌اى بر موافقت يا مخالفت واقع اقامه شود ، همهء افراد مكلّف اعم از عالم و جاهل در آن حكم شأنى مشترك‌اند . به عبارت ديگر : مصالح و مفاسد براى همهء مكلفين يكسان است . * اگر جاهل به حكم اماره‌اى بر خلاف يا موافق آن ( حكم ) به دست آورد باز هم هر دو در همان حكم مشترك‌اند ؟ در حقّ عالم به حكم ، همان حكم واقعى به درجهء فعليّت مىرسد و لازم الامتثال مىشود ، امّا در حقّ جاهل به حكم : اگر امارهء حاصله موافق با واقع درآمد باز همان واقع به درجهء فعليّت رسيده و ميان